Czy polityka w Polsce może być rozumna, sprawiedliwa i skuteczna? – o nowej książce Moniki Koziar

Racjonalność w polityce to pojęcie, które w polskich realiach coraz częściej brzmi jak oksymoron. Emocje, chaos komunikacyjny i partyjna kalkulacja wydają się dominować nad refleksją i interesem wspólnym. Na tym tle książka Moniki Koziar "Racjonalność polityki w Polsce. Trzy aspekty racjonalności: rozumność, sprawiedliwość i skuteczność" stanowi próbę uporządkowania debaty publicznej i spojrzenia na politykę przez pryzmat trzech kluczowych kategorii, które – przynajmniej w teorii – powinny wyznaczać kierunek działań politycznych.

Autorka stawia fundamentalne pytanie: czy polityka w Polsce jest racjonalna i co to w ogóle znaczy? To pytanie okazuje się bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Koziar nie ogranicza się do moralnych apeli ani potocznych opinii – buduje swoją refleksję na gruncie filozofii, politologii i teorii racjonalności. Już we wstępie podkreśla, że nie ma jednej "prawdziwej" definicji racjonalności – raczej mówimy o jej różnych typach, które wzajemnie się przenikają lub wykluczają.

Rozumność, sprawiedliwość i skuteczność – to nie tylko trzy rozdziały, ale też trzy różne języki, w jakich można mówić o sensowności polityki. Rozumność, jak pokazuje Koziar, odnosi się do logiczności działań, ich spójności i oparcia na wiedzy. Sprawiedliwość dotyczy zgodności z wartościami społecznymi, równości szans, respektowania praw jednostki. Skuteczność – to po prostu osiąganie celów. Problem zaczyna się wtedy, gdy cele są niejasne, niesprawiedliwe lub nielogiczne, czyli wtedy, gdy działania polityczne przestają być racjonalne, choć nadal są skuteczne z punktu widzenia władzy.

Autorka nie poprzestaje jednak na teorii. W drugiej części książki referuje własne badania empiryczne, analizując, jak różni ludzie – o różnych poglądach politycznych, poziomie wykształcenia czy statusie materialnym – postrzegają racjonalność w polityce. Okazuje się, że nasze oceny nie są wcale tak intuicyjne, jak mogłoby się wydawać.

Jednym z najciekawszych fragmentów książki są rozdziały poświęcone temu, jak sami Polacy rozumieją racjonalność polityki. Respondenci badani przez autorkę często utożsamiają ją z… "normalnością", "zdrowym rozsądkiem" czy "uczciwością", czyli kategoriami mocno nacechowanymi emocjonalnie. Rzadziej pojawia się refleksja nad skutecznością w sensie realizacji programów wyborczych czy zgodności działań z wcześniejszymi zapowiedziami. Jeszcze rzadziej badani wskazują na potrzebę rozumowego namysłu nad polityką jako sferą wspólnego dobra.

Koziar pokazuje też, że ocena racjonalności polityki w Polsce silnie zależy od subiektywnych czynników – poglądów politycznych, sympatii partyjnych, dostępu do mediów czy poziomu wykształcenia. To nie jest zaskakujące, ale bardzo istotne, oznacza bowiem, że w Polsce nie mamy jednej wspólnej miary racjonalności. Każda strona politycznego sporu ocenia rzeczywistość według własnych kryteriów.

Książka Moniki Koziar to nie tylko analiza, ale też – choć nie wprost – apel. Apel o politykę bardziej refleksyjną, o debatę opartą na argumentach, a nie tylko na emocjach. Autorka nie udaje, że ma gotowe recepty, ale jej propozycja, aby politykę oceniać przez pryzmat trzech wymiarów racjonalności, może być przydatnym narzędziem w codziennej dyskusji obywatelskiej. Bo może racjonalność w polityce nie jest niemożliwa, może tylko wymaga od nas wszystkich większego wysiłku poznawczego i większej wrażliwości społecznej.

Książka została napisana językiem przystępnym, choć chwilami naukowym – to nie jest lektura "na plażę", ale każdy zainteresowany polityką czy kondycją życia publicznego w Polsce znajdzie w niej coś dla siebie. Szczególnie wartościowe są obszerne wnioski z badań i zróżnicowanie perspektyw, jakie autorka przedstawia, nie narzucając jednego punktu widzenia, ale oddając głos obywatelom.

Racjonalność polityki w Polsce to ważna i aktualna książka – zwłaszcza w czasie, gdy polityka coraz bardziej przypomina grę pozorów niż odpowiedzialne zarządzanie wspólnymi sprawami. To publikacja, która zachęca do myślenia, do zadawania trudnych pytań i do odrzucenia prostych odpowiedzi. W dobie coraz bardziej spolaryzowanego społeczeństwa taka próba uporządkowania dyskursu jest nie tylko potrzebna, ale wręcz konieczna.

Zobacz wnioski z badań: www.mojasocjologia.pl